Maanfasen uitgelegd
In zo’n twee weken groeit de maan van niets tot een volle schijf, en in de twee weken daarna krimpt ze weer terug. Daar zit geen schaduw achter en geen wolk: je kijkt telkens vanuit een andere hoek naar een bol die voor de helft door de zon wordt beschenen.
Volle maan
Dag 15,7 na nieuwe maan · 100% verlicht
Hoe ontstaan de fasen?
De zon verlicht altijd precies de helft van de maan, net zoals het op aarde altijd op de helft van de wereld dag is. Wat verandert, is hoeveel van die verlichte helft naar ons toe staat. De maan draait in ongeveer een maand om de aarde, en onderweg kijken we er steeds vanuit een andere hoek naar:
- Staat de maan aan dezelfde kant als de zon, dan kijken we tegen haar donkere kant aan: nieuwe maan.
- Staat ze er haaks op, dan zien we de helft van de verlichte helft: een kwartier.
- Staat ze aan de overkant, met de aarde ertussen, dan kijken we recht tegen de verlichte kant aan: volle maan.
Een hardnekkig misverstand is dat de schaduw van de aarde de fasen maakt. Die valt alleen op de maan bij een maansverduistering, en dat gebeurt maar een paar keer per jaar, altijd bij volle maan.
De acht fasen
Nieuwe maan
De maan staat tussen de aarde en de zon. De verlichte kant is van ons af gedraaid: niets te zien.
Wassende sikkel
Een smalle sikkel, rechts verlicht, laag in het westen na zonsondergang.
Eerste kwartier
Precies de rechterhelft verlicht. Staat bij zonsondergang hoog in het zuiden.
Wassende maan
Meer dan half, nog niet vol. Al in de middag te zien, tot na middernacht.
Volle maan
Helemaal verlicht. Komt op als de zon ondergaat en staat de hele nacht aan de hemel.
Afnemende maan
Links verlicht en krimpend. Komt pas in de late avond op.
Laatste kwartier
Precies de linkerhelft verlicht. Komt rond middernacht op, staat bij zonsopkomst in het zuiden.
Afnemende sikkel
Een smalle sikkel, links verlicht, vlak voor zonsopkomst laag in het oosten.
Wassend of afnemend?
In Nederland en België is een wassende maan rechts verlicht en een afnemende maan links. Een ezelsbruggetje: trek in gedachten een rechte streep langs de punten van de sikkel. Staat de bolle kant links, dan vormt dat een a, en is de maan afnemend.
Op het zuidelijk halfrond is het precies andersom, omdat je daar met je gezicht naar het noorden naar de maan kijkt en alles op zijn kop staat. Rond de evenaar ligt de sikkel vaak plat, als een bootje.
Er is ook een simpeler aanwijzing: een maan die je ’s avonds ziet, is meestal wassend. Een maan die je ’s ochtends ziet, meestal afnemend.
Hoe lang duurt een maanmaand?
Van nieuwe maan tot nieuwe maan duurt gemiddeld 29 dagen, 12 uur en 44 minuten. In die tijd heeft de maan eigenlijk al iets meer dan een rondje om de aarde gemaakt: gemeten tegen de sterren duurt een rondje 27⅓ dag. Maar de aarde is intussen een stuk om de zon geschoven, en de maan heeft twee dagen extra nodig om weer op dezelfde plek ten opzichte van de zon te staan. Omdat de baan van de maan een ovaal is, schommelt een maanmaand bovendien tussen ongeveer 29,3 en 29,8 dagen.
Dat de maan elke dag verder door de fasen schuift, betekent ook dat ze elke dag later opkomt — gemiddeld zo’n 50 minuten. Hoe dat zit staat bij waarom de maan elke dag later opkomt. De fase van vandaag, met de opkomst en ondergang per stad, staat bij maanstand vandaag.