Waarom komt de maan elke dag later op?

De maan loopt achter de zon aan

Dat de zon, de maan en de sterren opkomen en ondergaan, komt doordat de aarde om haar as draait. Als dat het enige was, kwam de maan elke dag op dezelfde tijd op. Maar de maan draait intussen zelf ook, in een maand, om de aarde heen — in dezelfde richting als de aarde om haar as draait.

Daardoor schuift de maan elke dag zo’n 12 graden verder naar het oosten, gemeten ten opzichte van de zon. Een dag is 360 graden draaien, dus 12 graden is een dertigste daarvan: ongeveer 50 minuten. Zoveel moet de aarde elke dag extra draaien voordat de maan weer boven de horizon komt. Na een maand is die achterstand opgelopen tot een hele dag, en is de maan weer terug bij de zon: nieuwe maan.

Diezelfde verschuiving is ook waarom de fase verandert. Een volle maan staat tegenover de zon en komt dus op als de zon ondergaat. Een week later is ze een kwart rondje verder, staat ze haaks op de zon en komt ze rond middernacht op.

Waarom het niet steeds 50 minuten is

Die 12 graden legt de maan af langs haar eigen baan aan de hemel, en die baan staat niet altijd even steil op de horizon. Loopt de baan steil omhoog, dan zakt de maan van dag tot dag recht naar beneden, en duurt het lang voordat ze weer boven de horizon komt: dan kan het ruim een uur later worden. Loopt de baan schuin, bijna langs de horizon, dan schuift de maan vooral opzij en komt ze bijna op dezelfde tijd weer op.

Hoe noordelijker je woont, hoe groter dat verschil. Dit jaar is de kleinste stap in Utrecht 11 min (op 7 juli), de grootste 94 min (op 26 december). Daar komt nog bij dat de maan in haar ovale baan niet steeds even snel gaat: dicht bij de aarde gaat ze zo’n 30% sneller dan ver weg.

Het bekendste gevolg is de oogstmaan: rond het begin van de herfst komt de volle maan een paar avonden achter elkaar vlak na zonsondergang op. Hoe dat eruitziet staat bij de namen van de volle maan.

Een dag zonder maanopkomst

Omdat de opkomst elke dag later valt, schuift hij eens per maand over middernacht heen. Op die kalenderdag komt de maan dan helemaal niet op: de opkomst viel net voor middernacht de avond ervoor, en de volgende valt net na middernacht de dag erna. Dit jaar gebeurt dat in Utrecht 13 keer. Op dezelfde manier is er eens per maand een dag zonder maanondergang.

Op welke tijden de maan vandaag opkomt en ondergaat in jouw stad staat bij maanstand vandaag; waar ze op dit moment staat, laat het maankompas zien.